27 Ocak 2021 Çarşamba

Robotiklerin babası İSMAİL EL CEZERİ

robotiklerin-babasi-ismail-el-cezeri

Kitabının girişindeki kısa açıklamanın dışında hayatı hakkında bilgi bulunmayan İsmail El Cezeri'nin bilimsel tasarıları geçmişte ve günümüzde bilim dünyasına ışık tuttu. El yazması ile hazırladığı kitapları değişik ülkelerin raflarında özenle korunuyor
15 Aralık 2020 Salı 19:50

 Ortaçağ dönemi, tüm dünyada birçok yeni icatın yükselişini gördü. Sözde Karanlık Çağlardan ortaya çıkan birçok önemli bilim insanı insanların hayatını kolaylaştırmak ve egemenlerinin prestijini göklere çıkarmak için yeni icatlar geliştirdi. Bu tür mucitler ve akademisyenler, yeni teknolojilerin vatanı olarak kabul edilen Avrupa'da mevcut değildi. Buna en güzel örnekte  Sibernetik alanın kurucusu kabul edilen, fizikçi, robot ve matrix ustası bilim insanı El-Cezeri'dir

 

Batı kitaplarında M.Ö. 300 yıllarında Yunan matematikçi Archytas tarafından buharla çalışan bir güvercin yapılmış olduğu belirtilse de, robotikle ilgili bilinen en eski yazılı kayıt, Cezeri'ye aittir.

 

Bir çalışmaya göre El-Cezeri bir zanaatkâr geleneğinin parçasıydı ve bu nedenle bir mucitten daha çok, cihazların teknolojisinden ziyade işçiliğine ilgi duyan, pratik bir mühendisdi ve makineleri genellikle teorik hesaplama yerine deneme yanılma yoluyla ortaya çıkardı. Otto Mayr'a göre kitapların tarzı modern anlamda "kendin yap" kitaplarına benziyor.



 

İsmail el Cezeri tarafından yazılan Ustaca Mekanik Aletler Bilgi Kitabı 1206'da yazılmıştır ve yüz cihaz ve icatların ayrıntılı bir tanımını ve bunların nasıl yapılacağına dair talimatları içermektedir. ( Kamu malı )

 

Dehanın Yaratılışı: İsmail El Cezeri

Her insan gerçek adıyla tanınır. Ancak, asırlık Müslüman geleneğini takiben, Cezeri'nin tam adının anlaşılması biraz zor olabilir. MS 1136'da doğduğu zaman ona Badīʿ az-Zaman Abu l-ʿIzz ibn Ismāʿīl ibn ar-Razāz al-Jazarī verildi. İsminin son kısmı Cezeri, doğduğu yeri gösteriyor (Bugünkü adıylaCizre). Tarih, doğumunun tam yerini hatırlamasa da, Yukarı Mezopotamya'nın tarihi bölgesinde doğduğu konusunu yaygın bir şekilde kabul edilmektedir. Bazı bilim adamları ise, onun Jazirat ibn Umar kasabasında doğduğunu veya adının Yukarı Mezopotamya bölgesinin geleneksel adı olan Al Cezire'ye ait olduğu iddiasında bulunuyor.

 

Dünya bilim tarihi açısından bugünkü sibernetik ve robot biliminde çalışmalar yapan ilk bilim insanı olan Cezeri'nin yaptığı otomatik makineler günümüz mekanik ve sibernetik bilimlerinin temel taşlarını oluşturmaktadır. "Mekanik Hareketlerden Mühendislikte Faydalanmayı İçeren Kitap" (El Câmi-u’l Beyn’el İlmî ve El-Amelî’en Nâfi fî Sınâ'ati'l Hiyel, Arapça: بَيْنْ اَلْعِلْمِ وَالْعَمَلِ اَلنَّافِعْ فِي صِناعَةُ الْحِيَلْ) adlı eserinde ortaya koydu. 50'den fazla cihazın kullanım esaslarını, yararlanma olanaklarını çizimlerle gösterdiği bu kitapta Cezeri, tatbikata çevrilmeyen her teknik ilmin, doğru ile yanlış arasında kalacağını söyler. Bu kitabın özgün kopyası günümüze kadar ulaşamadıysa da bazı kopyaları Kuzey Amerika ve Avrupa'daki bazı kütüphaneler ve müzelerde bulunmaktadır. Kendi tarafından yazılmış bir kaç icadını anlatan orijinal eserler ise dünyanın çeşitli yerlerinde bulunmaktadır. Günümüze ulaşmış en eski el yazması İstanbul'da bulunan Topkapı Sarayı'ndaki "Olağanüstü mekanik araçların bilgisi hakkında kitap" adlı eseridir.Diğer eserleri ise; Bodleian Kütüphanesi, Leiden Üniversitesi Kütüphanesi, Chester Beatty Kütüphanesi ve Avrupa'nın birkaç başka kütüphane ve müzesinde bulunmaktadır. 

 

Kitabında El Cezeri'nin babasının izinden gittiği ve Artuklu sarayında hükümdarların baş mühendisi olarak görev yaptığı belirtiliyor . İkincisi, bölgeyi 12. ve 13. yüzyıllarda yöneten güçlü Türk Artuklu Hanedanlığı'nın ana ikametgahıydı.

 

İsmail el-Cezeri'nin dehası bugün büyük ölçüde göz ardı edilirken, İsmail el-Cezeri, büyüleyici bir ortaçağ Müslüman mucidiydi. Kaynak: Kamu malı

 

Kitabı 1206'da yazılmıştır. El Cezeri, içinde yüzlerce farklı cihazı ayrıntılı olarak anlatmakta ve bunların nasıl inşa edilebileceğine dair talimatlar vermektedir. Bazıları antik çağlardan beri bilinen benzersiz hile mekanizmaları içeren gemilere atıfta bulunan "hileli cihazlar" dır. İsmail el-Cezeri'nin büyük olasılıkla geleneksel anlamda bir mucit değil, bu benzersiz cihazları inşa etmek için gereken karmaşık yaklaşımı anlama becerisine sahip, sadık ve pratik bir mühendis olduğunu belirtmek önemlidir.

 

Mekanik Aletler Bilgi Kitabı'nın içinde anlatılan tüm cihazların Cezeri'nin kendisi tarafından yapıldığını açıkça belirtir. Bu icatların benzersizliği ve etkililiği, görünüşe göre Cezeri'yi yaşamı boyunca çok önemli ve popüler bir figür haline getirdi. Kitabın, çok sayıda nüshası el yazması olduğu için kitabı ortaçağ da en çok satanlar listesine girdi. Dahası, bu cihazların nasıl yapılacağına dair eklenen talimatlar, kitaba bir kendin yap karakteri verdi ve bilgiyi herkesle paylaştı.

 

SU HERAKATLARINDA USTA

Kısaca Kitab-ül Hiyel adıyla bilinen eseri altı bölümden oluşur. Birinci bölümde binkam (su saati) ile finkanların (kandilli su saati) saat-ı müsteviye ve saat-ı zamaniye olarak nasıl yapılacağı hakkında on şekil; ikinci bölümde çeşitli kap kacakların yapılışı hakkında on şekil, üçüncü bölümde hacamat ve abdestle ilgili ibrik ve tasların yapılması hakkında on şekil; dördüncü bölümde havuzlar ve fıskiyeler ile müzik otomatları hakkında on şekil; beşinci bölümde çok derin olmayan bir kuyudan veya akan bir nehirden suyu yükselten aletler hakkında 5 şekil; 6. bölümde birbirine benzemeyen muhtelif şekillerin yapılışı hakkında 5 şekil yer alır.

 

Teorik çalışmalardan çok pratik ve el yordamıyla deneysel çalışmalar yapan Cezeri'nin kullandığı bir başka yöntem de yapacağı cihazların önceden kâğıttan maketlerini inşa edip geometri kurallarından yararlanmaktı. İlk hesap makinesinden asırlar önce aynı sistemle çalışan benzer bir mekanizmayı, geliştirdiği saatte kullanan Cezeri, sadece otomatik sistemler kurmakla kalmamış, otomatik olarak çalışan sistemler arasında denge kurmayı da başarmıştı.

 

Cezeri, otomatik kontrollü makinelerin ilki sayılan Jacquard'ın otomatik dokuma tezgâhından 600 yıl önce değişik haznelerdeki suyun seviyesine göre ne zaman su dökeceğine, ne zaman meyve ve içecek sunacağına karar veren otomatik hizmetçiyi geliştirdi. Bazı makinelerinde hidro mekanik etkilerle denge kurma ve harekette bulunma sistemine yönelen Cezeri, bazılarında ise şamandıra ve palangalar arasında dişli çarklar kullanarak karşılıklı etkileme sistemini kurmaya çalıştı. Kendiliğinden çalışan otomatik sistemlerden sonra su gücü ve basınç etkisinden yararlanarak kendi kendine denge kuran ve ayarlama yapan dengeyi oluşturması, Cezeri'nin otomasyon konusundaki en önemli katkısıdır.

 
Pompa otomatı
 

Krankla çalışan Saqiya su pompası tasarımları, halihazırda kurulmuş olan aracı geliştiren karmaşık bir konseptti. Bir krank miline ve çok sayıda bağlantı dişlisine güvenen El Cezeri'nin yaklaşımı , orijinal tasarımın aralıklı çalışma döngüsünü en aza indirmeye yardımcı oldu ve daha yumuşak, sürekli bir çalışma döngüsü yarattı.

 Abdest otomat


Valfli ve pistonlu piston hareketine sahip çift etkili emme pompası, Bizans dünyasında ortaya çıkan benzer icatlardan esinlenen gerçek bir ustaca tasarımdı. Bu karmaşık, ayrıntılı makine birçok yönden öncü bir icattı. Her şeyden önce, gerçek bir emiş pompasının ilk kullanımıydı. Aynı zamanda ilk kez bir krank kolunun kullanıldığı ve çift hareket prensibinin ilk kullanımıydı. Bu emme pompası dağıtım borularına güvenerek 13,4 metre (43,9 ft.) Suyu kaldırabiliyordu

 

Kale Su Saati, İsmail El Cezeri'nin meşhur icat boo'larından bir başka dahiyane mekanik cihazdır. ( Kamu malı )

 

Tarihteki En Eski Robotlar: 

 

Eğlendirmek ve Bilgilendirmek için yapılan robotlar, İsmail el Cezeri'nin ve icatlarının parlaklığı  sönük kalıyordu Çünkü İsmail el Cezeri'nin “robotları” ve otomatları belirli bir düzen içinde çalışıyordu. En eski robotik çalışmalarından bazıları ona atfedildi. Bu gerçekten kariyerinde büyük bir odak noktasıydı. Düşüncesinin ne kadar gelişmiş ve benzersiz olduğu onun zekasının boyutlarını gösteriyordu  

 

Belki de otomatının en benzersiz olanı müzikal robot grubudur. Konukları eğlendirmek için tasarlanmış dört yapay robot müzisyenli bir tekneye sahipti. Robot grubu da kitabında ayrıntılı olarak göstermişti. Bu buluş, "robotları" ve aletlerini harekete geçirmek için kullanılan karmaşık bir su ve döner kam sistemini gösteriyordu. Kullanılan ana enstrümanın ve sazların farklı konumlandırılmasıyla temposu değiştirilebilen tambur olması mümkündür. Müzikli otomatın çok gürültülü çıkardığı, buna rağmen ve birkaç benzersiz melodiyi çalabildiğide Cezeri'nin kitabında detaylarıyla yer alıyor.

Saz çalan robot

Bu özel tasarım daha da ileri götürüldü, ancak bu sefer saat biçiminde. El Cezeri, misafirleri eğlendirmek ve aynı zamanda zamanın geçişini anlatmak için karmaşık bir yapay grup tasarladı. Gurup birleştirilmiş birkaç figürden oluşuyordu: iki zil çalan, iki trompetçi ve üç vurmalı çalgı çalgıcısı. Bu benzersiz mekanizma, her saat başı kısa bir müzik performansı üreten bir saat biçimi işlevi gördü. 

 

Cezeri'nin icatlarının çoğu gibi, bu müzikli saat de suya, pistonlara ve kablolara dayanan karmaşık bir mekanizma tarafından çalıştırılıyordu. Müzisyenler, suyla hareket ettirilen büyük bir tekerleğe bağlıydı. Saatin hareketleri, suyun büyük bir tanktan daha küçük bir kovaya yavaşça damlatılmasıyla sağlandı. Saatin hareketleri ilerledikçe, sahnenin tepesindeki başka bir figür son konuma ulaşana kadar devam eder ve gagasında bulunan bir topu zile düşüren oyulmuş bir şahini tetikler, çınlama sesi gün doğumunu işaret eder.

 

Kandil saati

Mum saatleri çok uzun zamandır biliniyordu ve Cezeri'nin zamanında çok da değerli değildi. Bu mumlar sabit ve ölçülü bir hızla yanarak zamanın geçtiğini gösteriyordu. Bir mumdan ibaret olan bu değersiz bu saat biçimini Cezeri büyük ölçüde geliştirdi ve döneminin en gelişmiş mum saatlerinden birini yarattı. El Cezeri'nin tasarımı karmaşıktı. Saatin gösterilmesi için bir kadran, bir dizi kasnak ve karşı ağırlığın yanı sıra, günümüzde hala kullanılan bir bağlantı tekniği olan popüler "süngü geçme" nin ilk kez kullanımına sahipti. Bu kadar sofistike ve rafine bir mum saatinin başka yerde kullanıldığına dair herhangi bir bulunamaması da Cezeri'nin bilim ve teknikteki zekasını gösteriyor.

 

Solda: İsmail El Cezeri'nin Ustaca Mekanik Aletler Bilgisi Kitabından Fil Saati. ( Kamu malı ) Sağda: Dubai'deki Ibn Battuta Mall'da fil saatinin yeniden üretimi. ( Kamu malı )

 

Taçlandıran Başarısı Olarak Fil Saati

İsmail el Cezeri'nin kariyerini gerçekten belirleyen ve en tanınmış icadı olarak kabul edilen Fil Saatiydi. Bu karmaşık su saati , büyük bir Asya fili olarak tasarlanırken, saatte filin üstüne yerleştirilen geleneksel bir "vagon" ile gizlenmişti. Adından da anlaşılacağı gibi, saatin zamanlama mekanizması su hareketine dayanıyordu: filin içine suyla dolu büyük bir tank gizlenmişti. tankın ortasında bulunan tanktaki küçük bir delikten yine gizlenmiş olan derin bir kaseye su akarak saatin çalışmasını sağlıyordu. 


Yarım saatte dolan kase aşağı doğru inerken kaseye bağlı olan ipte filin üzerindeki kulenin en tepesindeki klasik bir tahterevalli mekanizmasını çekiyordu. Tahterevalli ipin çekmesiyle devrilirken devrilirken, kulede oturan oyulmuş yılanın ağzından bir top düşer. Yılan öne doğru eğilir, bir dizi ipi çeker ve derin kaseyi filin içinden çıkararak onu sıfırlar. İpler aynı zamanda kulenin içindeki bir figürün hareketini de başlatır. Figür ellerini kaldırıp tambura vurur. Hareketin tamamı ya yarım saati ya da tam saati gösterir. Yılan orijinal konumuna geri döner ve sistem sıfırlanır.

 

El Cezeri, muhteşem icadını anlatırken, " filin Hint ve Afrika kültürlerini, iki ejderhanın Çin kültürünü, anka kuşunun Fars kültürünü, su işinin Yunan kültürünü ve türbanın İslam kültürünü temsil ettiğini " ifadesi kullandı . Bu anlatı, diğer kültürlere ve başkalarının çalışmalarına olan minnettarlığını ve önceki icatları kendisininkine benzetme niyetinde olmadığını gösteriyordu.

 

Bu ustaca saatin sayısız modern kopyası yapıldı. İsviçre'de, Musée d'Horlogerie du Locle'nin (Le Locle Saat Müzesi) önünde, Château des Monts'ta, Le Locle'de, tam boyutlu bir kopyası var. Bir başka görkemli reprodüksiyon, büyük Ibn Battuta Alışveriş Merkezi'nin odak noktası olan Birleşik Arap Emirlikleri'ndeki Dubai'de bulunuyor.


Fil Saati belki de onun en muhteşem tasarımı olsa da, El Cezeri en büyük eseri olan Kale Saati'ni yaptığında kendini aşmıştı. Karmaşık bir tasarım, yalnızca saatlerin geçişini göstermek için kullanılmadı, aynı zamanda güneş ve ay yörüngelerini, zodyağı ve bir dizi otomatı gösteren astronomik bir işlevi gördü. Kabaca 3,4 metre (11 fit) yüksekliğindeki saatin içinde bir dizi karmaşık mekanizma vardı.


Her saatin, merkezdeki otomatik kapılar açılarak zamanı çalacak hareketli bir figür ortaya çıkardı. El Cezeri, yine eksantrik milleri ve su çarkları ile çalışan, müzik çalan bir dizi figür olan otomat müzisyenlerini kullandı. Tasarım, zamanın çok ilerisindeydi, günün uzunluğunu yeniden programlama, zamansal saatler olarak bilinen yıl boyunca düzensiz gün uzunluklarına uyum sağlama yeteneğine sahipti. Cezeri'nin Kale Saati, bugün programlanabilir ilk analog bilgisayar olarak kabul edilmektedir.


İsmail el-Cezeri'nin ünlü kitabına dahil ettiği inanılmaz icatları, ortaçağ Müslüman dünyasındaki üretkenliği sanat ve bilim dünyasına bir pencere açtı


İsmail el-Cezeri'nin ünlü kitabına dahil ettiği inanılmaz icatlar, ortaçağ Müslüman dünyasındaki üretken sanat ve bilim dünyasına bir pencere açıyor. ( Kamu malı )


El Cezeri'nin Gözden Kaçan Dehası

İsmail El Cezeri'nin dehası bugün büyük ölçüde göz ardı edildi. O ve bir dizi diğer ortaçağ Müslüman muciti , insanlığın karmaşık ve yararlı yeniliklerinin peşinde hızla ilerlediler. Cezeri'nin icatlarından hiçbir askeri nitelikte değildi. 


Cezari daha ziyade, topluma yardım etmeyi, hayatları daha kolay ve daha cömert hale getirmeyi ve aynı zamanda eğlendirmeyi amaçlıyordu. Ve bu nedenle, birçok yönden İsmail el-Ceziri, ortaçağ çağının en büyük beyinlerinden biridir.


Yazan: Aleksa Vučković

 Kaynak: Ancient-Origins

Düzenleme: Bayram Alacatlı

Kaynaklar:

El-Cezeri, İ. 2016. El Cezeri Kitabı - Ustaca Mekanik Aletler Hakkında Bilgi Kitabı: El Cezeri Kitap. Orijinal El Yazması.

 

Ceccarelli, M. 2009. Mekanizma ve Makine Biliminde Seçkin Figürler: Katkıları ve Mirasları, Bölüm 2. Springer Science & Business Media.

 

Cropley, D. 2019. Homo Problematis Solvendis – Problem Çözen Adam: İnsan Yaratıcılığının Tarihi. Springer.

 

Çeşitli. 2015. Mühendislik ve Teknoloji. Cengage Learning.

 

Haberin etiketleri:

İsmail El Cezeri


Haber okunma sayısı: 1736

Yazdır

YORUM EKLE

Yorum Başlığı

Yorum

YORUMLAR

  • Bu habere henüz yorum yapılmamış. İlk yorum yapan siz olun.

DİĞER HABERLER

10-korkunc-arkeolojik-kesif

10 Korkunç arkeolojik keşif

24 Ocak 2021 Pazar 21:09
beyaz-sarayin-hayaletleri

Beyaz sarayın hayaletleri

23 Ocak 2021 Cumartesi 16:29
kral-midas-efsane-mi-gercek-mi

Kral Midas efsane mi, gerçek mi?

20 Ocak 2021 Çarşamba 18:00
mary-celeste-gemisinin-laneti

Mary Celeste gemisinin laneti

18 Ocak 2021 Pazartesi 11:33
buyuk-giza-piramidi-ne-icin-yapildi

Büyük Giza Piramidi ne için yapıldı?

16 Ocak 2021 Cumartesi 18:20
zehir-kralicesi-giulia-tofana

Zehir kraliçesi Giulia Tofana

14 Ocak 2021 Perşembe 17:35

ÜLKE GÜNDEMİ

Aşılar nerede, neler dönüyor?

Meclis’te basın toplantısı düzenleyen HDP Grup Başkanvekili Meral Danış Beştaş, İrfan Fidan’ın AYM'ye

Diyanet'ten Berhan Şimşek’e yalanlama

Diyanet İşleri Başkanlığı tarafından yapılan açıklamada, 22. Dönem Milletvekili Berhan Şimşek’in Cuma

CHP’den yeni sistem önerisi

CHP’nin yeni parlamenter sistem önerisi çalışmalarında son aşamaya gelindi. MYK'ye sunulan çalışmada seçim

Yetişkin işsizler işe, çocuk işçiler okula!

DEVA Partisi Gençlik Politikaları Başkanı Doğa Şanlıoğlu "Çocuklar bir iş gücü değil, hayalimizdeki

Erkekler yüzde 84, kadınlar yüzde 73 oranında 'online'

Türkiye İstatistik Kurumu’nun (TÜİK) “Hanehalkı Bilişim Teknolojileri Kullanım Araştırması 2020”

Korona hastası 2.442.350 vefat 25.344

Sağlık Bakanlığı'nın açıkladığı 26 Ocak Salı gününün corona tablosuna göre son 24 saatte 134 kişi

İSTANBUL - HAVA DURUMU

ISTANBUL